Ngày 02/10/2026 (22/8 năm Bính Ngọ), tại chùa Sủi (Gia Lâm), Phân viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam tại Hà Nội tổ chức Lễ công bố Quyết định và ra mắt Trung tâm Nghiên cứu và Bảo tồn Di sản Văn hóa Phật giáo Bắc truyền. Sự kiện đánh dấu sự hình thành một địa chỉ chuyên sâu về sưu tầm, nghiên cứu, bảo tồn, số hóa và phát huy các giá trị di sản Phật giáo Bắc truyền, đồng thời mở ra không gian kết nối giữa Giáo hội, các nhà nghiên cứu, cơ sở đào tạo và những người tâm huyết với di sản Phật giáo Việt Nam.
Tham dự buổi lễ có Hòa thượng Thích Gia Quang – Phó Chủ tịch HĐTS, Viện trưởng Phân viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam tại Hà Nội; Hòa thượng Thích Thiện Tri – Chứng minh Ban Trị sự GHPGVN tỉnh Ninh Bình; Hòa thượng Thích Thanh Giác – nguyên Ủy viên HĐTS, nguyên Phó Trưởng ban Thường trực Ban Trị sự GHPGVN thành phố Hải Phòng; Thượng tọa Thích Thanh Tuấn – Phó Tổng Thư ký, Chánh Văn phòng TW GHPGVN; Đại đức Thích Nguyên Chính – Ủy viên Thư ký HĐTS, Phó Chánh Văn phòng thường trực TW GHPGVN; Hoà thượng Thích Thanh Vân – Ủy viên HĐTS, Phó Trưởng ban Thường trực Ban Trị sự GHPGVN thành phố Hải Phòng; Thượng tọa Thích Đạo Phong – Ủy viên HĐTS, Phó Trưởng ban kiêm Chánh Thư ký Ban Trị sự GHPGVN thành phố Hà Nội; Thượng toạ Thích Thanh Phương – Ủy viên HĐTS, Trụ trì chùa Sủi, Trưởng Ban Tổ chức; cùng chư tôn đức HĐTS đại diện các Ban viện TƯGH, Chư tôn đức Tăng Ni trong và ngoài Thành phố đồng tham dự.
Chương trình còn có sự tham dự của ông Nguyễn Hoàng Tuấn – Ban Dân tộc và Tôn giáo, Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam; Ông Cát Ngọc Trình – Trưởng phòng Phật giáo, Ban Tôn giáo Chính phủ; TS Nguyễn Văn Huân – Văn phòng Bộ Dân tộc và Tôn giáo; TS Bùi Hữu Dược – Nguyên Vụ trưởng Vụ Phật giáo, Ban Tôn giáo Chính phủ; Ông Giáp Thành Trung – Trưởng phòng Hậu cần, Công an thành phố Hà Nội; Ông Nguyễn Văn Kiên – Phó Đội trưởng đội An ninh Tôn giáo, Phòng An ninh nội địa Công an thành phố Hà Nội.
Các nhà khoa học, nghiên cứu cũng tham dự chương trình, trong đó có GS.TS Nguyễn Kim Sơn – Ủy viên Ban Chấp hành TW Đảng, Phó Trưởng ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, nguyên Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo; GS.TS Lê Mạnh Thát; GS.TS Nguyễn Hùng Hậu – nguyên Viện trưởng Viện Triết học, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh; PGS.TS Nguyễn Hồng Dương – nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Tôn giáo, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, cùng đông đảo các cơ quan ban ngành, các nhà nghiên cứu, chuyên gia, những người quan tâm đến công tác nghiên cứu, bảo tồn di sản Phật giáo và nhân dân, Phật tử.
Phật giáo hiện diện trên đất Việt từ rất sớm, trải qua hàng nghìn năm gắn bó, giao thoa và tiếp biến cùng văn hóa dân tộc, đã để lại hệ thống di sản phong phú trong kinh điển, thư tịch, văn bản Hán Nôm, chùa tháp, tượng thờ, bia ký, chuông khánh, pháp khí, kiến trúc, mỹ thuật, nghi lễ… Song, một phần đáng kể di sản vẫn chưa được sưu tầm, hệ thống hóa đầy đủ. Từ yêu cầu ấy, Trung tâm được thành lập, đặc biệt chú trọng tư liệu Hán Nôm, thư tịch, hình ảnh, âm thanh, video và các tư liệu về lịch sử hình thành, phát triển của sơn môn, pháp phái, tổ đình, danh tăng.
Phát biểu tại buổi lễ, Hòa thượng Thích Gia Quang cho rằng sự ra đời của Trung tâm không chỉ đánh dấu sự hình thành một tổ chức nghiên cứu, mà còn thể hiện sự quan tâm đối với việc nhận diện, gìn giữ và phát huy giá trị di sản Phật giáo trong đời sống văn hóa dân tộc.
Theo Hòa thượng, hoạt động của Trung tâm cần dựa trên hai nền tảng là nghiên cứu khoa học và bảo tồn thực chất. Nghiên cứu phải dựa trên tư liệu, hiện vật, phương pháp khoa học, gắn kết Phật học với các ngành lịch sử, văn hóa học, Hán Nôm, khảo cổ, kiến trúc, mỹ thuật. Bảo tồn không chỉ giữ hiện vật, công trình mà cần giữ được giá trị, không gian, ký ức và truyền thống văn hóa, bảo đảm tính liên tục của đời sống tâm linh, để di sản không trở thành “vật thể trưng bày” tách rời cộng đồng.
Hòa thượng kỳ vọng Trung tâm đẩy mạnh số hóa tư liệu, xây dựng cơ sở dữ liệu di sản Phật giáo, kết nối các nguồn lực trong và ngoài Giáo hội, phối hợp với cơ quan nghiên cứu, trường đại học, địa phương, sơn môn và tổ đình, từng bước hình thành hệ thống nghiên cứu, bảo tồn có chiều sâu, lâu dài.
Chia sẻ về quá trình hình thành Trung tâm, Thượng tọa Thích Thanh Phương – Trưởng Ban Tổ chức kiêm Giám đốc Trung tâm cho biết: ý tưởng khởi nguồn từ sự quan tâm của một nhóm nhà nghiên cứu, những người yêu thích lịch sử Phật giáo, với sự ủng hộ của Phân viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam tại Hà Nội và Hòa thượng Thích Gia Quang. Sau nhiều năm tìm hiểu, trong đó có khoảng hai năm xây dựng đề án với sự góp ý của các giáo sư, nhà khoa học thuộc Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội, đề án đã được Phân viện chấp thuận trong năm 2026. Thượng tọa bày tỏ lòng tri ân sâu sắc tới chư Tôn đức, quý vị đại biểu, các nhà khoa học và những người tâm huyết đã góp công xây dựng Trung tâm.
Theo Thượng tọa, Trung tâm hướng tới việc trở thành địa chỉ chuyên sâu về sưu tầm, bảo tồn, số hóa, nghiên cứu và phát huy giá trị di sản tư liệu Phật giáo Việt Nam, từng bước xây dựng hệ thống tư liệu và cơ sở dữ liệu khoa học phục vụ nghiên cứu, đào tạo và cộng đồng. Trước mắt, Trung tâm tập trung xây dựng đội ngũ, cơ sở vật chất, tư liệu, đồng thời mở rộng kết nối với các viện nghiên cứu, trường đại học, thư viện, chuyên gia và tổ chức Phật giáo trong và ngoài nước. Với ba giá trị cốt lõi là bảo tồn, kế thừa và hợp tác phát huy, Trung tâm không chỉ gìn giữ di sản, kết nối tri thức mà còn thúc đẩy trao đổi giữa các nhà khoa học, giới nghiên cứu và truyền thông, đưa giá trị di sản đến gần hơn với cộng đồng Phật tử và xã hội, để những giá trị của Phật giáo Việt Nam tiếp tục được trao truyền trong thời đại mới.
Tại đây, các nhà nghiên cứu khoa học cũng chia sẻ nhiều ý kiến về định hướng hoạt động của Trung tâm. GS.TS Lê Mạnh Thát cho rằng việc thành lập Trung tâm là rất cần thiết, bởi kho tư liệu Phật giáo, nhất là ở miền Bắc còn nhiều và chưa được khai thác hết; vì vậy, Trung tâm nên dồn lực cho công tác sưu tầm tư liệu. Giáo sư dẫn chứng, từ năm 2017 đến nay, qua các chuyến khảo sát chùa, làng ở miền Bắc, ông đã phát hiện nhiều tư liệu quý, như văn bản tại chùa Keo cho thấy dòng Thiền Trúc Lâm có gần 60 thiền sư nối pháp chứ không dừng ở Tam tổ như quan niệm lâu nay, hay tư liệu tại đình làng Khê Tang về thân thế Trần Hưng Đạo. Từ đó, Giáo sư nhận định tư liệu Phật giáo miền Bắc không thể ít hơn miền Trung và miền Nam, chỉ cần kiên trì tìm kiếm sẽ còn phát hiện thêm nhiều điều.
Từ góc nhìn nghiên cứu tôn giáo, PGS.TS Nguyễn Hồng Dương đề xuất thời gian tới Trung tâm nên tập trung nghiên cứu lịch sử sơn môn. Theo ông, sơn môn là một thực thể tôn giáo giữ vai trò quan trọng đối với Phật giáo Việt Nam trong cả lịch sử và hiện tại, là nơi lưu giữ hệ thống di sản văn hóa Phật giáo vật thể và phi vật thể, đồng thời duy trì pháp mạch, hình thành tổ ấn, tông phong và thanh quy. Trong lịch sử hàng nghìn năm, Phật giáo Việt Nam từng tồn tại và phát triển dưới hình thức sơn môn. Dù sau phong trào Chấn hưng, về mặt tổ chức hành chính, sơn môn không còn hoạt động như trước, nhưng trên thực tế các sơn môn vẫn được duy trì và phát triển. Do vậy, nghiên cứu lịch sử sơn môn không chỉ giúp nhận diện một thiết chế tôn giáo từng giữ vai trò quan trọng, mà còn mở ra hướng tiếp cận các lớp di sản và mạch truyền thừa được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Đại diện giới học thuật, GS.TS. Hoàng Anh Tuấn – Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội khẳng định: “Di sản muốn được bảo tồn bền vững cần được soi sáng bằng tri thức; tư liệu muốn được phát huy cần có những công trình nghiên cứu nghiêm túc”. Theo GS.TS. Hoàng Anh Tuấn, Trung tâm đã hội tụ đầy đủ những yếu tố cần thiết để thực hiện được sứ mệnh đó.
Tại buổi lễ, Đại đức Thích Nguyên Chính đại diện công bố Quyết định về việc thành lập Trung tâm Nghiên cứu và Bảo tồn Di sản Văn hóa Phật giáo Bắc truyền.
Theo Quyết định, Trung tâm đặt văn phòng tại chùa Sủi (thôn Phú Thị, xã Gia Lâm, Hà Nội) và hoạt động theo Hiến chương GHPGVN, các quy định của Phân viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam tại Hà Nội và pháp luật hiện hành.
Về nhân sự, Trung tâm có Hội đồng Cố vấn Khoa học gồm 14 vị chư tôn đức, nhà nghiên cứu; 3 vị giữ vai trò lãnh đạo; cùng 21 thành viên tham gia công tác nghiên cứu, sưu tầm và bảo tồn di sản. Các nhiệm vụ trọng tâm gồm quản lý tư liệu Hán Nôm, sưu tầm, bảo tồn, nghiên cứu khoa học, hội thảo, xuất bản và mở rộng hợp tác trong nước, quốc tế. Tiếp đó, các thành viên thực hiện nghi thức ra mắt, chính thức đánh dấu bước khởi đầu hoạt động của Trung tâm.
Dịp này, Trung tâm Nghiên cứu và Bảo tồn Di sản Văn hóa Phật giáo Bắc truyền đã thực hiện nghi thức ký kết hợp tác với Công ty Cổ phần Viễn thông Truyền thông và Giáo dục Trúc Lâm, mở thêm một hướng kết nối nhằm hỗ trợ công tác nghiên cứu, bảo tồn và phát huy di sản.
Ngoài khuôn khổ hội trường, Trung tâm đã trưng bày, giới thiệu kết quả nghiên cứu bước đầu về sơn môn, tổ đình và di sản Phật giáo. Trong đó, có các nội dung liên quan đến quá trình hình thành, phát triển của Tổ đình Tế Xuyên, các tư liệu, hình ảnh, ấn phẩm, mộc bản về sơn môn, pháp phái, tổ đình và những bậc danh tăng. Hoạt động trưng bày giúp những kết quả nghiên cứu vốn mang tính chuyên môn được giới thiệu trực quan hơn tới chư Tôn đức, các nhà nghiên cứu và Phật tử tham dự.
Trước đó, chư Tôn đức cùng các đại biểu cũng đã đến tham quan chùa Báo Ân, xã Thuận An, dâng hương Tam bảo, tham quan khuôn viên, những dấu ấn Phật giáo xưa như tượng thờ, cổng Tam quan, những văn bia cổ… còn lưu giữ tại chùa.
Từ những dấu tích được lưu giữ tại các ngôi chùa cổ đến những tư liệu đang tiếp tục được sưu tầm, nhận diện và hệ thống hóa, sự ra đời của Trung tâm mở thêm một hướng đi trong việc làm rõ các mạch nguồn di sản Phật giáo Bắc truyền, để những giá trị ấy không chỉ được gìn giữ mà còn trở thành nguồn tư liệu cho nghiên cứu và được trao truyền đến các thế hệ mai sau.
Sau đây là một số hình ảnh ghi nhận tại buổi lễ:
